Là một loại âm nhạc cổ truyền có tính cộng đồng nên cồng chiêng và âm nhạc cồng chiêng gắn liền với sinh hoạt cộng đồng. Trong mỗi buôn làng ở Tây Nguyên, những nhà giàu được tính khi có mấy bộ cồng chiêng; những buôn làng được gọi là giàu có khi buôn làng ấy có nhiều bộ cồng chiêng qúy, càng cổ càng qúy. Có những bộ chiêng qúy là vật gia bảo, đời cha truyền lại cho đời con, chiêng được đúc bằng đồng đen, hoặc có pha vàng, pha bạc ở núm như chiêng Pat vùng Chư Pả, chiêng Pơ-sơi ở vùng A Yun Pa của tỉnh Gia Lai, có đường kính đến một mét. Loại chiêng này khi đánh lên âm vang xa, tiếng chiêng rền như tiếng sấm, trị giá bằng 40 con trâu, hoặc một con voi được thuần dưỡng tốt. Mỗi dân tộc có những dàn cồng chiêng riêng của mình như dân tộc Ba Na có dàn chiêng gồm 13 cái, dân tộc Ê đê có dàn chiêng 9 chiếc, dân tộc M'nông, Mạ ở Đắk Nông có dàn cồng chiêng 6 chiếc... Có những dân tộc có nhiều dàn cồng chiêng, mỗi dàn được dùng trong mỗi lễ hội nhất định như dân tộc Gia Rai có 5 dàn chiêng, dân tộc Giẻ Triêng có 3 dàn chiêng... Cồng chiêng của mỗi dân tộc có những sắc thái riêng, có lối diễn tấu riêng. Cồng chiêng của dân tộc Gia Rai khi tấu lên âm hưởng khoẻ mạnh, hùng tráng; cồng chiêng dân tộc Ba Na lại dịu dàng, êm ái; cồng chiêng của dân tộc Ê đê thì rộn ràng, sôi động; cồng chiên dân tộc Xơ Đăng nghe say sưa, quyến rũ; cồng chiêng của dân tộc Giẻ Triêng có chiều sâu hấp dẫn cao... Đối với đồng bào các dân tộc Tây Nguyên, do lối sống mang tính cộng đồng cao nên cồng chiêng có mặt hầu hết trong các lễ hội như: làm nhà mới, lễ hội cầu mưa, lễ đâm trâu, lễ ăn cơm mới, lễ cúng bên nước, lễ thổi tai... Do đó, cồng chiêng ngân vang trong suốt cuộc đời của mỗi người trong cộng đồng. Tiếng chiêng hòa lẫn trong tiếng khóc chào đời của em bé, rồi đến lễ thổi tai mừng em đầy tháng. Tiếng chiêng vui tươi rộn ràng trong ngày cưới. Tiếng chiêng buồn thương khi từ giã cõi đời. Và cuối cùng là tiếng chiêng trong lễ A Tấu trong lễ bỏ mả... Mỗi con người của các dân tộc Tây Nguyên từ khi sinh ra cho tới khi mất đi vẫn mang theo âm thanh kỳ diệu ấy. Khi vui có bài vui. Lúc buồn có bài buồn. Mỗi lễ hội có bài chiêng riêng cho từng lễ hội. Chỉ cần nghe tiếng cồng chiêng ở buôn làng nào là người ta hiểu ngay ở buôn làng ấy đang có việc gì, đang có sự kiện gì. Niềm vui và nỗi buồn được tiếng chiêng chia sẻ, ngân vang đến tận các buôn làng xa xôi.





Hoà quyện với âm nhạc cồng chiêng là các điệu múa dân gian các dân tộc như: điệu múa của dân tộc Gia Rai khoẻ mạnh, dũng cảm, đầy tính thượng võ; điệu múa của các cô gái Ba Na uyển chuyển, duyên dáng, giàu chất thơ; điệu múa của các cô gái Ê đê sôi động, rộn ràng... Những người đến dự lễ hội cùng cầm tay nhau nhảy múa sôi nổi, nhiệt tình trong không gian đầy âm thanh của hàng chục dàn cồng chiêng, trong hương vị ngây ngất men rượu cần, trong màu sắc rực rỡ của trang phục các dân tộc, bao quanh ngọn lửa hồng rực cháy, trong khung cảnh núi rừng hùng vĩ... Ở đây khó phân biệt giữa người biểu diễn nghệ thuật với người thưởng thức nghệ thuật, tất cả đều chan hoà trong sinh hoạt nghệ thuật cộng đồng. Cồng chiêng tập hợp xung quanh mình nhiều loại hình nghệ thuật khác như: múa, hát, rối giật hoặc các trò chơi giải trí dân gian phong phú khác và hấp dẫn. Đây là hình thức sinh hoạt văn hóa nguyên hợp của cộng đồng thời kỳ xa xưa. Các loại hình nghệ thuật, các trò chơi giải trí gắn bó với nhau một cách chặt chẽ tạo thành một thể thống nhất mà cồng chiêng là nền tảng. Đây chính là không gian, là điều kiện, là môi trường... để cồng chiêng tồn tại và thông qua các loại hình nghệ thuật đó càng làm tăng thêm giá trị và sức sống trường tồn của cồng chiêng.

Từ ngàn đời nay đã trải qua bao thăng trầm của lịch sử, qua bao biến cố của thời gian và những biến đổi của buôn làng, đồng bào các dân tộc ở Tây Nguyên đã sáng tạo và định hình loại nhạc khí phù hợp với cuộc sống của núi rừng. Tiếng cồng chiêng vẫn hòa quyện trong gió núi, mưa ngàn, theo nhịp thác nước đổ ngày đêm để nói lên niềm vui và nỗi buồn, ước mơ và hy vọng, tâm tư và tình cảm của các dân tộc anh em đang sinh sống trên vùng đất Tây Nguyên hùng vĩ này. Cồng chiêng đã thực sự gắn bó với đời sống hằng ngày của đồng bào Tây Nguyên, xuyên suốt cả đời người, thực sự là linh hồn, là xương, là thịt của các dân tộc ở đây. Cồng chiêng Tây Nguyên mang tính cộng đồng nguyên thủy, được hình thành từ lâu đời, là một loại hình văn hóa âm nhạc độc đáo còn lưu giữ bản sắc riêng biệt của mình cho đến ngày nay.

Để bảo tồn loại văn hoá đặc biệt này, trong những năm qua ngành Văn hoá- Thông tin tỉnh Đắk Nông đã đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động đồng bào các dân tộc thiểu số trong tỉnh giữ gìn các loại cồng chiêng đang có; đồng thời đầu tư kinh phí mua các bộ cồng chiêng cấp cho các bon đồng bào dân tộc; tổ chức các lớp dạy đánh cồng chiêng cho các thanh thiếu niên dân tộc; khôi phục các lễ hội truyền thống để tạo môi trường diễn tấu cồng chiêng; hàng năm các huyện và tỉnh đều tổ chức lễ hội văn hoá các dân tộc... đây là dịp để các dân tộc trong tỉnh giao lưu, trao đổi, học tập lẫn nhau về công tác bảo tồn, diễn tấu cồng chiêng và thu hút khách du lịch đến với Đắk Nông.






 

Nguyễn Hoài Bão

(Văn phòng Tỉnh ủy Đắk Nông)